Prawomocna wygrana przedsiębiorcy objętego stałą obsługą Fortis Legal

Sąd Apelacyjny w Krakowie prawomocnie zmienił niekorzystny wyrok Sądu Okręgowego oraz poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przedsiębiorca z branży turystycznej, objęty stałą obsługą prawną Fortis Legal, nie jest zobowiązany do zwrotu świadczeń postojowych otrzymanych w okresie pandemii COVID-19.

Wyrok jest prawomocny. Nie przysługuje od niego skarga kasacyjna.

To ważna wygrana naszego klienta. Znaczenie tej sprawy wykracza jednak poza indywidualne rozstrzygnięcie. Pokazuje ona, jak łatwo konsekwencje niejasnej legislacji i zmieniającej się praktyki organu mogą zostać przerzucone na przedsiębiorcę.

Od pomocy w czasie pandemii do żądania jej zwrotu

Sprawa dotyczyła świadczeń postojowych przyznanych w okresie pandemii COVID-19. Był to czas, w którym znaczna część przedsiębiorców została pozbawiona możliwości normalnego prowadzenia działalności.

Szczególnie poważne konsekwencje poniosła branża turystyczna. Należała ona do sektorów najwcześniej objętych ograniczeniami i jednocześnie najdłużej odczuwających ich gospodarcze skutki.

Świadczenie postojowe miało stanowić doraźną pomoc dla osób, których działalność została dotknięta przestojem. Kolejna wypłata była uzależniona od złożenia oświadczenia, że sytuacja materialna wykazana we wcześniejszym wniosku nie uległa poprawie.

Przedsiębiorca podał ZUS prawdziwe dane i złożył oświadczenia zgodne z rzeczywistą oceną swojej sytuacji. Działał nie tylko na podstawie treści przepisu, ale również w kontekście publicznie przedstawianych wówczas wyjaśnień dotyczących zasad przyznawania pomocy.

Po kilku latach ZUS przyjął jednak inną, znacznie bardziej restrykcyjną interpretację. Organ uznał, że pojawienie się niewielkiego, niemającego realnego znaczenia ekonomicznego przychodu było równoznaczne z poprawą sytuacji materialnej. Na tej podstawie świadczenia uznano za nienależnie pobrane, a przedsiębiorca został zobowiązany do ich zwrotu.

Prawdziwe dane, niejasny przepis i zmieniona interpretacja

W tej sprawie nie mieliśmy do czynienia z ukrywaniem przychodów, przedstawieniem fałszywych dokumentów ani próbą wyłudzenia pomocy publicznej.

Wszystkie dane przekazane organowi były prawdziwe.

Spór dotyczył wyłącznie sposobu rozumienia nieostrego i niezdefiniowanego pojęcia „poprawy sytuacji materialnej”. ZUS po latach utożsamił jakikolwiek wzrost przychodu z poprawą sytuacji przedsiębiorcy, pomijając jego rzeczywistą kondycję ekonomiczną, ponoszone koszty oraz nadzwyczajny kontekst gospodarczy pandemii.

Państwo ma prawo kontrolować sposób wykorzystania środków publicznych i przeciwdziałać nadużyciom. Nie powinno jednak traktować zmiany interpretacji niejasnego przepisu tak, jakby przedsiębiorca od początku podał nieprawdę albo świadomie wprowadził organ w błąd.

Niekorzystny wyrok pierwszej instancji nie zakończył sprawy

Od decyzji ZUS zostało wniesione odwołanie. Sąd pierwszej instancji podzielił jednak stanowisko organu i oddalił odwołanie przedsiębiorcy.

Sprawa mogła się na tym etapie zakończyć.

Po analizie wyroku oraz przyjętej przez sąd argumentacji zdecydowaliśmy jednak o wniesieniu apelacji. Wskazaliśmy między innymi na:

• błędną wykładnię przepisów regulujących świadczenie postojowe;
• brak podstaw do utożsamienia każdego wzrostu przychodu z poprawą sytuacji materialnej;
• gospodarczy i pomocowy cel regulacji;
• prawdziwość danych przedstawionych przez przedsiębiorcę;
• publicznie prezentowane wyjaśnienia dotyczące zasad przyznawania kolejnych świadczeń;
• niedopuszczalność obciążania obywatela skutkami wadliwej legislacji.

Sąd Apelacyjny w Krakowie uwzględnił apelację. Zmienił zarówno niekorzystny wyrok sądu pierwszej instancji, jak i poprzedzającą go decyzję ZUS, stwierdzając, że przedsiębiorca nie jest zobowiązany do zwrotu otrzymanych świadczeń.

Przedsiębiorca kontra ZUS – formalnie równe strony, faktycznie nierówne zasoby

Postępowanie sądowe opiera się na zasadzie równości stron. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca i organ państwa dysponują porównywalnymi możliwościami organizacyjnymi.

Koszt błędnej decyzji jest rozłożony na instytucję. Koszt jej zaskarżenia bezpośrednio obciąża przedsiębiorcę – finansowo, organizacyjnie i psychicznie.

Szczególna nierówność powstaje wtedy, gdy spór nie wynika z naruszenia jasnego obowiązku, lecz z nieprecyzyjnego prawa, które organ po kilku latach zaczyna interpretować inaczej.

Spory z ZUS w liczbach

Skala sporów dotyczących decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest znacząca. Ministerstwo Sprawiedliwości publikuje dane dotyczące ewidencji spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych w sądach rejonowych i okręgowych.

Dane obejmują również sprawy dotyczące emerytur, rent, zasiłków, podstawy wymiaru składek, podlegania ubezpieczeniom i innych świadczeń. Pokazują jednak skalę sytuacji, w których obywatele oraz płatnicy składek kwestionują rozstrzygnięcia państwowej instytucji.

Zmiana decyzji przez sąd nie zawsze oznacza oczywiste naruszenie prawa przez organ. W postępowaniu mogą pojawić się nowe dowody lub dodatkowe ustalenia. Statystyka pokazuje jednak, że odwołanie od decyzji ZUS nie jest środkiem wyłącznie teoretycznym.

Jasność prawa jest elementem bezpieczeństwa działalności

Przepisy nie są tworzone wyłącznie dla prawników ani organów administracji. Ich podstawowymi adresatami są obywatele i przedsiębiorcy, którzy muszą na ich podstawie podejmować konkretne decyzje.

Jasność regulacji nie jest więc postulatem estetycznym. Jest jednym z warunków bezpieczeństwa prawnego i gospodarczego.

Przedsiębiorca powinien móc ustalić, jaki obowiązek na nim spoczywa, kiedy obowiązek ten powstaje i w jaki sposób należy go prawidłowo wykonać. Z treści regulacji powinno również jasno wynikać, jakie dane i dokumenty trzeba przedstawić, jakie konsekwencje wywoła określone działanie oraz jakie zachowanie może spowodować sankcję lub obowiązek zwrotu świadczenia.

Nie są to wymagania abstrakcyjne. Ich naruszenie może oznaczać dla przedsiębiorcy obowiązek zwrotu otrzymanej pomocy, zapłaty odsetek, poniesienia kosztów obsługi prawnej oraz prowadzenia wieloletniego postępowania.

Z art. 2 Konstytucji wynikają między innymi zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, zasada bezpieczeństwa prawnego oraz wymóg poprawnej legislacji.

Ponad jeden nowy przepis dla firm każdego dnia

Problem nie ogranicza się do jednej ustawy ani jednego programu pomocowego.

Według raportu „Barometr Prawa 2026” w 2025 roku uchwalono 12,4 tys. stron nowego prawa. Jednocześnie weszło w życie 405 nowych przepisów regulujących działalność gospodarczą, a 772 istniejące przepisy dotyczące firm zmieniły swoje brzmienie.

Oznacza to, że średnio każdego dnia wchodził w życie więcej niż jeden nowy przepis dotyczący przedsiębiorców. Jednocześnie ponad dwa kolejne przepisy dziennie zmieniały swoje brzmienie.

Rok 2025 był pod względem objętości uchwalonego prawa najspokojniejszy od 19 lat. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorcy funkcjonowali w stabilnym otoczeniu regulacyjnym.

Sama liczba stron nie pokazuje bowiem całego problemu. Równie istotne są częstotliwość nowelizacji, wzajemne odesłania pomiędzy ustawami i rozporządzeniami oraz krótkie okresy pozostawiane na dostosowanie działalności. Niepewność pogłębiają niejasne przepisy przejściowe, brak jednolitej praktyki organów, zmieniające się formularze i systemy informatyczne, a także rozbieżności między udzielanymi wyjaśnieniami a późniejszą praktyką.

Według tego samego raportu średni czas prac parlamentarnych nad ustawą w 2025 roku wyniósł 98 dni. W przypadku 29% projektów ustaw konsultacje publiczne nie zostały udokumentowane, a przy kolejnych 46% ustawodawca nie odniósł się do zgłoszonych uwag.

Od budowy gospodarki rynkowej do kolejnych warstw regulacji

W latach 90. Polska budowała podstawowe ramy gospodarki rynkowej. Powstawały instytucje i regulacje niezbędne do funkcjonowania przedsiębiorczości w nowych warunkach ustrojowych. Tworzono między innymi system podatkowy, ubezpieczeniowy, bankowy oraz prawne podstawy prowadzenia działalności gospodarczej.

Dzisiaj nie budujemy już systemu od początku.

Nakładamy kolejne warstwy obowiązków na rozbudowany i wielokrotnie nowelizowany porządek prawny. Zmiana jednego przepisu może wpływać na inne ustawy, rozporządzenia, formularze, systemy raportowania i utrwaloną praktykę organów.

Współczesny przedsiębiorca nie mierzy się więc wyłącznie z liczbą regulacji. Musi także ustalić ich aktualne brzmienie, powiązania z innymi przepisami oraz sposób interpretowania przez właściwe instytucje.

Jeszcze większy problem powstaje wtedy, gdy praktyka organu zmienia się już po podjęciu przez przedsiębiorcę decyzji gospodarczej.

Stała obsługa prawna nie jest usługą tylko dla dużych firm

Duże przedsiębiorstwa posiadają własne działy prawne, specjalistów compliance, księgowych oraz pracowników monitorujących zmiany regulacyjne.

Mikroprzedsiębiorca najczęściej wykonuje znaczną część tych zadań samodzielnie.

Nie oznacza to, że potrzebuje mniej ochrony prawnej. Ma jedynie mniej zasobów, aby zapewnić ją we własnej strukturze.

Stała obsługa nie powinna rozpoczynać się dopiero w dniu otrzymania decyzji ZUS, wezwania do zapłaty albo pozwu. Jej wartość polega również na znajomości działalności przedsiębiorcy i zachowaniu informacji, które po kilku latach mogą okazać się istotne w sporze.

W prowadzonej przez nas sprawie niekorzystny wyrok pierwszej instancji nie zakończył postępowania. Znajomość działalności klienta, materiału sprawy oraz wcześniejszej argumentacji umożliwiła przygotowanie apelacji i dalszą ochronę interesów przedsiębiorcy.

Dlaczego przedsiębiorcy powinni się zrzeszać

Indywidualna obsługa prawna chroni konkretnego przedsiębiorcę. Nie jest jednak w stanie samodzielnie rozwiązać problemu wadliwych przepisów dotyczących całej branży.

Do tego potrzebne jest wspólne działanie.

Pojedynczy mikroprzedsiębiorca najczęściej nie ma możliwości śledzenia wszystkich projektów ustaw i rozporządzeń ani analizowania kolejnych wersji projektowanych regulacji. Trudno oczekiwać, aby równolegle z prowadzeniem działalności uczestniczył w konsultacjach publicznych, przygotowywał rozbudowane stanowiska legislacyjne, brał udział w posiedzeniach komisji sejmowych i senackich oraz prowadził stały dialog z ministerstwami i instytucjami publicznymi.

Może jednak działać wspólnie z innymi przedsiębiorcami poprzez organizację branżową.

Zrzeszanie się nie powinno być rozumiane wyłącznie jako dostęp do informacji, szkoleń czy wzorów dokumentów. Jest także możliwością wspólnego wpływania na otoczenie prawne, w którym przedsiębiorcy będą później prowadzić działalność.

Organizacje przedsiębiorców powinny wskazywać praktyczne skutki projektowanych regulacji, identyfikować niejasności oraz przedstawiać doświadczenia osób, które będą musiały stosować nowe prawo w codziennej działalności.

Dobre prawo nie powstaje wyłącznie przy biurku legislatora. Wymaga dialogu z jego adresatami.

Przedsiębiorca nie może odpowiadać za błędy państwa

Opisana sprawa zakończyła się prawomocną wygraną przedsiębiorcy.

Nie zmienia to jednak faktu, że przez długi czas musiał bronić się przed konsekwencjami interpretacji, której nie sposób było jednoznacznie wyprowadzić z brzmienia przepisu obowiązującego w chwili składania wniosków.

Musiał zakwestionować decyzję organu, zmierzyć się z niekorzystnym wyrokiem pierwszej instancji i kontynuować sprawę przed sądem apelacyjnym.

Bezpieczeństwo działalności wymaga obecnie działania na dwóch poziomach:

• indywidualnym – poprzez stałą obsługę prawną, pozwalającą monitorować ryzyko, zapobiegać problemom i skutecznie reagować na działania organów;
• wspólnym – poprzez zrzeszanie się przedsiębiorców i udział ich organizacji w procesie stanowienia prawa.

Państwo może wymagać od przedsiębiorcy przestrzegania przepisów. Musi jednak tworzyć je w taki sposób, aby można było je zrozumieć, zastosować i na ich podstawie bezpiecznie planować działalność.