Pierwszy i ostatni dzień imprezy turystycznej. Czy organizator może dowolnie zmieniać godziny lotów?

Stan prawny: 6 września 2026 r. | Materiał informacyjny Fortis Legal

Spory o pierwszy i ostatni dzień wakacji regularnie pojawiają się w reklamacjach i dyskusjach podróżnych. Typowy przypadek wygląda podobnie: klient przylatuje nad ranem i przez kilka godzin czeka na rozpoczęcie doby hotelowej albo dowiaduje się, że lot powrotny, pierwotnie planowany na wieczór, odbędzie się tuż po północy, więc transfer na lotnisko rozpocznie się jeszcze poprzedniego dnia.

W sprawach i pismach, które trafiają do Fortis Legal, bardzo często widać ten sam problem: podróżny i organizator używają tych samych pojęć, ale rozumieją je zupełnie inaczej. Podróżny mówi o „straconym dniu”, organizator odpowiada liczbą zapewnionych noclegów. Tymczasem prawnie trzeba sprawdzić jeszcze coś trzeciego: co dokładnie wynikało z umowy w zakresie czasu trwania imprezy i transportu.

Najpierw trzeba rozdzielić cztery różne pojęcia

Duża część nieporozumień wynika z utożsamiania dnia imprezy z dobą hotelową. Tymczasem są to różne kategorie. Jeżeli pakiet obejmuje przelot i hotel, impreza rozpoczyna się wraz z realizacją objętego nią transportu. Nie trzeba czekać do momentu wydania klucza do pokoju, aby uznać, że rozpoczęło się wykonywanie umowy.

I właśnie w tym miejscu najczęściej zaczyna się spór. W analizowanych przez nas reklamacjach podróżny pisze, że „stracił pierwszy dzień”, organizator odpowiada, że „pierwszy dzień jest przeznaczony na podróż”, a obie strony w gruncie rzeczy mówią o czymś innym. Podróżny myśli o czasie wypoczynku, organizator o liczbie zapewnionych noclegów. Tymczasem umowa obejmuje oba te elementy, a dodatkowo także transport i jego parametry.

Kiedy organizator rzeczywiście ma rację?

Nie każda niedogodność jest niezgodnością. To zdanie warto podkreślić, bo w pismach trafiających do kancelarii granica ta bywa czasem całkowicie pomijana. Jeżeli klient kupił siedem noclegów i siedem noclegów otrzymał, nie powstaje ósmy nocleg tylko dlatego, że samolot wylądował kilka godzin przed rozpoczęciem pierwszej doby hotelowej. Prawo chroni podróżnego przed nienależytym wykonaniem umowy, ale nie zmienia treści zawartej umowy po fakcie.

W podobny sposób należy oceniać wyjazd z hotelu przed wieczorem ostatniego dnia, jeżeli taki harmonogram wynikał już z oferty i warunków umowy, podróżny znał albo mógł znać przybliżony czas powrotu, a wszystkie umówione świadczenia zostały zapewnione. Sam fakt, że ostatni dzień nie jest pełnym dniem wypoczynku, nie przesądza o niezgodności.

Co organizator musi powiedzieć przed zawarciem umowy?

Punktem wyjścia jest art. 40 ustawy z 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Przepis nie ogranicza obowiązków organizatora do podania nazwy hotelu i dat wyjazdu. Informacje dotyczące czasu pobytu, noclegów oraz transportu należą do głównych właściwości usług turystycznych.

To ważna równowaga. Organizator nie zawsze zna w chwili sprzedaży rozkład lotu co do minuty. Prawo nie nakazuje mu więc deklarować czegoś, czego obiektywnie jeszcze nie da się ustalić. Powinien jednak przekazać przybliżony czas transportu. Nie ma podstaw do wniosku, że wystarczy sama data oraz klauzula „godziny mogą ulec zmianie”.

Informacja przekazana przy sprzedaży staje się częścią umowy

Obowiązek informacyjny z art. 40 nie kończy się w chwili kliknięcia „rezerwuję”. Zgodnie z art. 42 ustawy informacje dotyczące głównych właściwości usług, ceny i innych podstawowych parametrów stają się integralną częścią umowy o udział w imprezie turystycznej. Nie mogą być następnie swobodnie zmieniane tylko dlatego, że w OWU znajduje się ogólne zastrzeżenie o możliwości modyfikacji rozkładu.

Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy klient dokonuje wyboru pomiędzy kilkoma podobnymi ofertami właśnie z uwagi na godziny transportu. Dla osoby kupującej czterodniowy city break lot powrotny o 21:00 może stanowić zupełnie inny produkt niż lot o 6:00 rano, mimo że oba formalnie przypadają w tej samej dacie.

Nie każda zmiana godziny lotu jest niedopuszczalna

Art. 46 ust. 1 ustawy pozwala organizatorowi jednostronnie zmienić warunki umowy przed rozpoczęciem imprezy, ale nie daje prawa do każdej zmiany. Muszą zostać spełnione warunki określone w ustawie: organizator zastrzegł takie uprawnienie w umowie, zmiana ma charakter nieznaczny, a podróżny otrzymuje informację w sposób jasny, zrozumiały i widoczny na trwałym nośniku.

I tu pojawia się jeden z częstszych problemów, które widzimy w pismach przekazywanych nam do analizy. Organizator odpowiada na reklamację jednym zdaniem z OWU, zamiast najpierw sprawdzić, czy konkretna zmiana rzeczywiście mieściła się w granicach tego postanowienia. Samo zastrzeżenie możliwości zmiany godzin transportu nie kończy analizy.

Ta sama zmiana może więc mieć różny ciężar. Przesunięcie powrotu z godziny 18:00 na 15:00 podczas dwutygodniowych wakacji zwykle będzie miało znacznie mniejszy wpływ na całość świadczenia niż przesunięcie lotu z 20:50 na 6:10 przy kilkudniowym wyjeździe. W drugim przypadku nie zmienia się tylko godzina startu samolotu. Zmienia się także godzina transferu, zakończenie korzystania z hotelu, możliwość spożycia posiłków i realny czas pobytu w miejscu docelowym.

Kiedy zmiana przestaje być nieznaczna?

Jeżeli przed rozpoczęciem imprezy organizator jest zmuszony znacząco zmienić główne właściwości usług turystycznych wskazane w art. 40 ust. 1 pkt 1, zastosowanie znajduje odmienny mechanizm z art. 46 ust. 2 i następnych. Podróżny powinien otrzymać informację o proponowanej zmianie, jej ewentualnym wpływie na cenę i rozsądnym terminie na podjęcie decyzji.

W takiej sytuacji podróżny nie jest już tylko biernym odbiorcą komunikatu o „aktualizacji godzin”. Może zaakceptować zmianę albo odstąpić od umowy bez ponoszenia opłaty za odstąpienie. Jeżeli organizator oferuje imprezę zastępczą, może również ją przyjąć. Gdy zmiany powodują obniżenie jakości lub kosztów imprezy, zastosowanie mają odpowiednie zasady obniżenia ceny.

Najbardziej problematyczny jest zwykle ostatni dzień

Znaczenie może mieć nie tylko utracony czas. Trzeba sprawdzić, czy podróżny faktycznie mógł skorzystać z ostatniego noclegu, kolacji, śniadania, świadczeń all inclusive, infrastruktury hotelowej albo innych elementów programu. Szczególnie przy krótkiej imprezie utrata kilkunastu godzin może oznaczać istotną część całego pobytu.

Nie zawsze należy jednak od razu mówić o „utracie noclegu”. W części spraw, które trafiają do nas do analizy, organizator rzeczywiście opłacił hotel do następnego dnia, ale sposób organizacji transferu sprawił, że podróżny mógł skorzystać z pokoju tylko do wieczora. Prawnie jest to subtelniejszy problem: nie chodzi o to, czy nocleg formalnie istniał w rezerwacji, ale czy sposób wykonania jednej usługi tworzącej pakiet nie ograniczył realnej możliwości skorzystania z innej.

Nie oznacza to jednocześnie, że każda nocna godzina powrotu automatycznie prowadzi do odpowiedzialności. Jeżeli od początku sprzedano imprezę z powrotem około północy lub w godzinach nocnych, a podróżny otrzymał taki zakres świadczeń, jaki został uzgodniony, sytuacja jest zupełnie inna niż przy późniejszym przesunięciu wieczornego lotu na godzinę 1:00.

„Hotel był opłacony” nie rozwiązuje problemu

Ciekawa sytuacja pojawia się wtedy, gdy organizator rzeczywiście zarezerwował i opłacił ostatnią dobę hotelową, lecz z powodu nocnego lotu uczestnik musi opuścić hotel kilka godzin po jej rozpoczęciu albo jeszcze poprzedniego wieczoru.

Z punktu widzenia rozliczeń pomiędzy organizatorem i hotelem świadczenie może być opłacone w całości. Nie odpowiada to jednak jeszcze na pytanie, czy zostało wykonane wobec podróżnego zgodnie z umową. Umowa o udział w imprezie turystycznej nie jest zbiorem niezależnych rachunków wystawionych organizatorowi przez hotel, przewoźnika i firmę transferową.

Art. 48 ust. 1 ustawy przesądza, że organizator ponosi odpowiedzialność za wykonanie usług turystycznych objętych umową bez względu na to, czy usługi te mają być wykonane przez niego, czy przez innych dostawców. Jeżeli sposób organizacji transportu sprawia, że podróżny nie może realnie skorzystać z części zakwaterowania albo innych świadczeń, należy analizować wykonanie całej imprezy.

Przed wyjazdem: zmiana umowy. Podczas imprezy: niezgodność

Dla prawidłowej kwalifikacji warto rozdzielić dwie sytuacje. Jeżeli klient jeszcze przed rozpoczęciem imprezy otrzymuje informację o zmienionych godzinach transportu, podstawowe znaczenie ma art. 46 i ocena dopuszczalności zmiany umowy.

Jeżeli natomiast problem ujawnia się już podczas wykonywania imprezy albo rzeczywisty sposób realizacji odbiega od tego, co wynikało z umowy, zastosowanie mają przede wszystkim przepisy dotyczące niezgodności, w tym art. 48 i art. 50. Organizator powinien w określonych przez ustawę sytuacjach usunąć niezgodność, a jeżeli znaczna część usług nie może zostać wykonana zgodnie z umową, zapewnić odpowiednie świadczenia zastępcze.

Wyrok z 2024 r.: OWU mówiły „dzień na przelot”, ale to nie wystarczyło

Szczególnie interesujący dla omawianego problemu jest wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu z 20 lutego 2024 r., sygn. X C 1248/23. Sprawa dotyczyła krótkiej imprezy turystycznej. Pierwotnie wylot miał nastąpić 2 maja 2023 r. o godzinie 16:50, a powrót 6 maja o godzinie 20:50. Ostatecznie godziny zmieniono: wylot przesunięto na 7:10 rano, natomiast powrót na 6:10 rano.

Zmiana lotu powrotnego była więc szczególnie daleko idąca. Co istotne, warunki uczestnictwa zawierały postanowienie mówiące, że pierwszy i ostatni dzień imprezy samolotowej przeznaczone są na przelot, a nie na właściwy wypoczynek.

Ten wyrok jest interesujący właśnie dlatego, że nie daje łatwej odpowiedzi żadnej ze stron. Sąd nie stwierdził, że zapis o pierwszym i ostatnim dniu przeznaczonym na podróż jest bez znaczenia. Nie przyjął też jednak argumentacji organizatora, że samo istnienie takiego postanowienia kończy sprawę. I właśnie tak, naszym zdaniem, należy czytać ten problem również na gruncie obecnej ustawy: OWU są częścią oceny, ale nie zastępują oceny konkretnej zmiany.

Wyrok ten nie tworzy oczywiście powszechnie wiążącej reguły, zgodnie z którą każde przesunięcie powrotu o podobną liczbę godzin oznacza 25% obniżki. Jest jednak dobrym przykładem tego, dlaczego klauzuli o pierwszym i ostatnim dniu nie można stosować w sposób mechaniczny.

Sąd pomocniczo odwoływał się również do Tabeli Frankfurckiej. Należy pamiętać, że tabela nie jest źródłem polskiego prawa i nie wiąże sądu ani organizatora. Może służyć wyłącznie jako jeden z punktów orientacyjnych przy ocenie proporcjonalności obniżenia ceny.

Starsze orzecznictwo: „godziny przelotu mogą ulec zmianie”

Problem szerokich klauzul dotyczących zmiany lotów nie powstał dopiero pod rządami obecnej ustawy. W wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 7 grudnia 2012 r., sygn. XVII AmC 319/12, zakwestionowane zostało postanowienie o treści „godziny przelotu mogą ulec zmianie”. Klauzula została następnie umieszczona w rejestrze postanowień niedozwolonych pod numerem 4289.

W uzasadnieniu zwrócono uwagę na istotną kwestię. Sąd dostrzegł, że faktyczne godziny przelotów w dużej mierze mogą pozostawać poza bezpośrednią kontrolą organizatora. Nie uznał jednak, że uzasadnia to przerzucenie całego ryzyka na konsumenta poprzez wcześniejsze zaakceptowanie przez niego dowolnej zmiany. W szczególności problematyczny był skutek polegający na pozbawieniu klienta możliwości domagania się odpowiedniej kompensaty.

UOKiK również kwestionował próbę wyłączenia znaczenia zmian transportu

Podobny problem pojawiał się w praktyce Prezesa UOKiK. Kwestionowane były konstrukcje, w których informację, że pierwszy i ostatni dzień przeznaczone są na transport, łączono z szerokim zastrzeżeniem możliwości zmiany godzin, rodzaju transportu lub przewoźnika i jednoczesnym przesądzeniem, że takie modyfikacje nie stanowią zmiany istotnych warunków umowy.

Warto zwrócić uwagę, że problem dostrzeżony przez UOKiK kilkanaście lat temu właściwie się nie zestarzał. Zmieniły się przepisy i podstawa prawna, ale w dokumentach, które trafiają do nas do analizy, wciąż można spotkać tę samą pokusę: wpisać do OWU możliwie szerokie uprawnienie do zmiany godzin i uznać temat za zamknięty. Obecna ustawa takiego skrótu nie przewiduje.

Art. 42 i 54: praw ustawowych nie można wyłączyć OWU

Obecna ustawa dodatkowo ogranicza możliwość kontraktowego „naprawienia” problemu szeroką klauzulą. Zgodnie z art. 42 ust. 6 postanowienia umów lub oświadczenia podróżnego zmierzające do wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności określonej w ustawie są nieważne.

Ten sam kierunek wynika z art. 54. Podróżny nie może zrzec się praw przyznanych mu przez ustawę, a postanowienia umów lub oświadczenia mniej korzystne dla podróżnego niż przepisy ustawy są nieważne. W ich miejsce stosuje się odpowiednie regulacje ustawowe.

OWU nie są magiczną tarczą. Dobrze napisane mają precyzyjnie określać treść stosunku z podróżnym i zabezpieczać organizatora tam, gdzie przepisy rzeczywiście pozostawiają mu swobodę. Nie mogą natomiast zamienić zmiany znaczącej w nieznaczną ani usunąć odpowiedzialności, którą ustawa wiąże z niezgodnym wykonaniem imprezy.

Obniżka ceny nie zależy przede wszystkim od winy organizatora

Jeżeli na etapie wykonywania imprezy wystąpi niezgodność, podstawowe znaczenie ma art. 50 ust. 1 ustawy. Podróżnemu przysługuje odpowiednia obniżka ceny za każdy okres, w którym występowała niezgodność, chyba że została ona spowodowana wyłącznym działaniem lub zaniechaniem podróżnego.

To konstrukcja inna niż klasyczna odpowiedzialność odszkodowawcza oparta na badaniu winy. Bardzo wyraźnie potwierdził ją Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 12 stycznia 2023 r. w sprawie C-396/21, FTI Touristik. Trybunał wskazał, że dla prawa do obniżki ceny znaczenie ma obiektywna niezgodność usług objętych pakietem z usługami rzeczywiście wykonanymi, a odpowiednia obniżka powinna pozostawać w relacji do wartości świadczeń dotkniętych niezgodnością.

Nie każda utracona godzina oznacza taki sam zwrot

Równie błędne byłoby jednak automatyczne przechodzenie od stwierdzenia „straciłem ostatni dzień” do żądania jednej siódmej albo jednej ósmej całej ceny imprezy.

Obniżka ma być odpowiednia. Trzeba więc ustalić wartość i zakres świadczeń dotkniętych niezgodnością. Inna będzie sytuacja osoby, która musiała wyjechać z hotelu trzy godziny wcześniej, lecz otrzymała wszystkie noclegi i posiłki, a inna podróżnego, który wskutek zmiany transportu traci możliwość wykorzystania istotnej części zakwaterowania, kolację, śniadanie oraz niemal pełny dzień krótkiej imprezy.

Obniżka ceny, odszkodowanie i zadośćuczynienie to trzy różne kwestie

Art. 50 przewiduje kilka rodzajów ochrony, których nie należy utożsamiać. Prawo do obniżki ceny wynika z samej niezgodności w zakresie określonym w ustawie. Odszkodowanie i zadośćuczynienie służą natomiast naprawieniu szkody lub krzywdy powstałej wskutek niezgodności i podlegają dodatkowym regułom odpowiedzialności.

Utrata przyjemności z wakacji też może być szkodą

Znaczenie szkody niemajątkowej w prawie imprez turystycznych zostało potwierdzone już w wyroku TSUE z 12 marca 2002 r. w sprawie C-168/00, Leitner przeciwko TUI Deutschland. Trybunał uznał na gruncie poprzedniej dyrektywy, że ochrona podróżnego obejmuje co do zasady także szkodę niemajątkową wynikającą z niewykonania lub nienależytego wykonania usług tworzących imprezę.

Dzisiaj możliwość dochodzenia zadośćuczynienia wynika wprost z polskiego art. 50 ust. 2. Nie oznacza to jednak automatycznej rekompensaty za każdą wcześniejszą pobudkę czy kilka godzin spędzonych na lotnisku. Ocena musi uwzględniać charakter i skalę niezgodności oraz rzeczywisty wpływ na wypoczynek.

Co mówią sądy? Cztery rozstrzygnięcia i ich praktyczne znaczenie

A co z prawami pasażera lotniczego?

Jeżeli zmiana godzin wiąże się z odwołaniem, znacznym opóźnieniem albo innym zdarzeniem podlegającym rozporządzeniu (WE) nr 261/2004, podróżny może mieć równolegle uprawnienia wobec przewoźnika lotniczego. Nie oznacza to jednak prawa do podwójnego naprawienia tej samej szkody.

Szerzej relację pomiędzy odpowiedzialnością przewoźnika lotniczego i organizatora turystyki omawiamy w publikacji „Samolot odleciał bez pasażerów. Kto odpowiada, gdy lot jest częścią imprezy turystycznej?”.

Art. 50 ustawy o imprezach turystycznych reguluje relację pomiędzy świadczeniami należnymi na podstawie ustawy a rekompensatami wynikającymi z innych przepisów unijnych i umów międzynarodowych. Przy rozpatrywaniu konkretnego roszczenia trzeba więc odróżnić odpowiedzialność przewoźnika za zakłócenie lotu od odpowiedzialności organizatora za wpływ tego zdarzenia na wykonanie całej imprezy.

Kiedy organizator ma rację, a kiedy zapis w OWU przestaje go chronić?

Dwa przykłady pokazują granicę najlepiej

Co powinien sprawdzić organizator przed odrzuceniem reklamacji?

W naszej praktyce właśnie na tym etapie najłatwiej dostrzec, czy odpowiedź organizatora ma solidne podstawy, czy opiera się wyłącznie na standardowym fragmencie OWU. Przed zajęciem stanowiska trzeba odtworzyć produkt sprzedany konkretnemu podróżnemu: ofertę obowiązującą w chwili zawierania umowy, potwierdzenie rezerwacji, podane wtedy godziny lub przedziały czasowe, liczbę noclegów, zakres wyżywienia, pierwotny harmonogram oraz późniejsze zmiany.

Dopiero porównanie tych elementów z rzeczywistym przebiegiem imprezy pozwala odpowiedzieć, czy organizator wykonał umowę dokładnie tak, jak ją zawarto, czy dokonał dopuszczalnej zmiany nieznacznej, czy też nastąpiła znacząca zmiana przed rozpoczęciem podróży albo niezgodność podczas jej wykonywania.

Co powinien sprawdzić podróżny przed żądaniem zwrotu?

Również po stronie podróżnego samo hasło „zabrano mi dzień wakacji” nie wystarcza do ustalenia należnego roszczenia. W sprawach, które do nas trafiają, pierwszym krokiem jest zawsze porównanie informacji otrzymanych w chwili zakupu z ostatecznym harmonogramem i ustalenie, jakie konkretne świadczenia zostały utracone albo ograniczone.

Znaczenie mają przede wszystkim pierwotne i ostateczne godziny transportu, liczba noclegów, godziny rozpoczęcia i zakończenia doby hotelowej, transfery, utracone posiłki, zakres świadczeń all inclusive oraz długość całej imprezy. Dopiero na tej podstawie można oceniać wysokość odpowiedniej obniżki ceny i ewentualne dalsze roszczenia.

Najważniejszy wniosek

Postanowienie, zgodnie z którym pierwszy i ostatni dzień imprezy turystycznej są przeznaczone na podróż, może być całkowicie prawidłowe i potrzebne. Chroni także organizatora przed nieuzasadnionym oczekiwaniem, że oznaczenie „8 dni / 7 nocy” daje klientowi prawo do ośmiu pełnych dób hotelowych.

Nie jest jednak blankietową zgodą na dowolną zmianę transportu. Czas i charakter transportu należą do właściwości usług turystycznych, informacje przedumowne stają się elementem umowy, jednostronna zmiana musi mieścić się w granicach ustawy, a organizator odpowiada za prawidłowe wykonanie wszystkich usług tworzących imprezę.

Z perspektywy spraw, które analizujemy, najważniejszy błąd polega na próbie znalezienia jednej odpowiedzi dla wszystkich przypadków. Ani zdanie „pierwszy i ostatni dzień są na podróż”, ani stwierdzenie „straciłem dzień wakacji” samo w sobie nie rozstrzyga sporu. Rozstrzyga go dopiero porównanie tego, co sprzedano, z tym, co zmieniono i ostatecznie wykonano.